كد مطلب: 28885
21 آذر 1395 ساعت 12:12

علمی بودن فعالیت‌های حوزه هنری به چیست؟

«هفته پژوهش» بهانه خوبی شد تا در مورد این سؤال كه تا چه اندازه فعالیت‌های حوزه هنری علمی است تأملی داشته باشم. واژه تولید علم در ادبیات كشور جایگاه ویژه‌ای پیدا نموده است، بطوری كه نهضت تولید علم اذهان تمام سیاستگذاران و برنامه‌ریزان امور علمی و پژوهشی كشور را به خود مشغول نموده و در جای جای مستندات علمی و برنامه‌های توسعه و سند چشم‌انداز و افق‌های آرمانی كشور، ارتقاء تولید علم و احراز جایگاه نخست علمی هدف‌گذاری شده است (زلفی گل و كیانی، 1387).

پایگاه خبری حوزه هنری؛ داود ضامنی: 

در ارزیابی‌های علم‌سنجی نیز اصلی‌ترین معیار برای تعیین جایگاه علمی و رتبه‌بندی كشورها، میزان مشاركت در تولید علم، نوآوری، فناوری و به طور كلی مشاركت در روند توسعه علم جهانی عنوان شده است. كنكاش درباره تعریف علم، مفاهیم و مصادیق تولید علم كه از سوی صاحبنظران و تولیدكنندگان علم كشور صورت گرفته ملاك خوبی است تا سهم حوزه هنری در تولید علم را بتوان با آن سنجید (همان، 1387).
دكتر زلفی گل و كیانی در مقاله‌ای مصادیق تولید علم را بر اساس دیدگاه‌های مختلف دانشمندان و صاحبنظران دسته‌بندی كرده كه اجمال آنها به شرح زیر است: صاحبنظران معتقدند تولید علم یعنی یك نظریه، متد و یا دستآورد دستِ اول كه حرف جهانی بزند و پس از داوری دقیق تخصصی در یك نشریه معتبر بین‌المللی چاپ و در مؤسسات معیار تولید علم همانند ISI نمایه شده و در دسترس دیگران قرار گیرد. گام بعدی كه طی آن یك دستاورد پژوهشی، مصداق تولید علم تلقی گردد آن است كه مورد رجوع و استناد بین‌المللی قرار گیرد. به عبارت دیگر روح تولید علم در رجوع و استناد شكل می‌گیرد (موسوی موحدی، 1381). رویكرد دیگری در تعریف تولید علم وجود دارد كه به پژوهش‌های قابل چاپ و ثبت در نشریات و مراكز معتبر بین‌المللی اشاره می‌كند كه در آن منظور از پژوهش، پژوهش‌های بنیادی، حاوی نوآوری است كه پیش از آن وجود نداشته و منظور از ثبت، ثبت اختراعات بین‌المللی و منظور از نشریات نیز نشریات وابسته به پایگاههای علمی معتبر جهان بویژه ISI می‌باشد. تولید علم منحصر به علوم پایه نیست و تمام شاخه‌های علمی را در بر می‌گیرد (شمسی‌پور، 1384). تولید علم معقولترین و معتبرترین شاخص سنجش رتبه و جایگاه علمی كشورها محسوب می‌شود و تعداد مقالات علمی معتبر بین‌المللی منتشرشده در نشریات بین‌المللی نیز به واسطه اینكه از محاسبات بسیار دقیق و روشن و به دور از هرگونه دستكاری تدوین می‌شوند، معیار تولید علم به حساب می‌آیند، علاوه بر آن استانداردسازی علمی و بویژه تولید مجلات معتبر علمی و نمایه‌سازی آنان در مؤسسات بین‌المللی نیز ملاك تولید علم كشور قلمداد می‌گردد (صبوری، 1381).
تولید علم بدین شكل نیز تعبیر شده است: دانشی كه وجود ندارد و ایجاد شده است، فكر و نظری كه وجود نداشته، ارائه شده و مورد قبول اهل منطق و علم قرار گرفته است. این مقوله زمانی اثبات می‌شود كه توسط یك محفل علمی و تخصصی تأیید و مستند گردد. با این تعریف هر گونه كپی‌برداری، مونتاژ، تقلید و بازكردن رازنوشته، دلنوشته، زندگینامه، زندگینامه خودنوشت و امثال اینها جزء شاخص‌های تولید علم به حساب نمی‌آید. تولید علم می‌تواند عینی و ذهنی باشد یعنی هم شامل علوم تجربی و هم علوم نظری؛ لذا علوم انسانی و نظری مطمئناً می‌توانند مولد علم باشند و تولید علم باید مصداق‌هایی از هر دو را در بر داشته باشد. 
سطح تعریف تولید علم یك سطح جهانی است. یعنی باید در یك زمینه علمی حرفی زده شود كه دیگران قبلاً نزده باشند، ارزش علمی مقاله زمانی محك می‌خورد كه پس از داوری علمی و تخصصی در یك مجله معتبر به چاپ برسد و حاوی یك نوآوری جدید باشد. نكته مهم این كه مقاله باید حتماً در یك مجله معتبر علمی – پژوهشی یا بین‌المللی به چاپ رسیده باشد تا معیار و مصداق تولید علم محسوب شود و حتماً نویسنده مقاله باید چندین مقاله در زمینه و گرایش تخصصی ارائه داده باشد نه فقط یك مقاله. مقالات كاربردی كه محك جهانی نخورده است، مصداق تولید علم به شمار نمی‌روند، شاید بكاربردن واژه تولید فناوری مناسب‌تر باشد، اختراع نیز در صورتی كه بین‌المللی باشد باز هم در زمره تولید فناوری قرار می‌گیرد (كاوه، 1384).
تولید علم به فرآیند تدوین محتوا و گردآوری مقاله و دستیابی به یك مفهوم جدید و ناشناخته اطلاق می‌شود (ثبوتی، 1384). یك مقاله در واقع محصول اساسی یك كار علمی، پژوهشی است كه به صورت‌های مختلف در یك مجله معتبر علمی بین‌المللی به چاپ می‌رسد و در اختیار عموم دانشمندان جهان قرار می‌گیرد، به عبارت دیگر مقاله علمی كه به صورت بین‌المللی ارائه می‌شود تولید علم محسوب می‌شود، بنابراین تولید علم در وهله نخست در یك مقاله علمی تجلی می‌یابد و ترویج آن از طریق یك مجله بین‌المللی انجام می‌گیرد (عصاره و فارسی، 1381). تولید یعنی بوجودآوردن و مطرح‌ساختن چیزی كه تاكنون مطرح نبوده؛ وقتی دانشمندان در برخورد با پدیده‌ها، نظریه تازه‌ای مطرح می‌كنند در واقع تولید علم صورت گرفته است (شریعتمداری، 1384). تولید علم به معنی پژوهش است به این معنا كه كسانی پیدا شوند و فكر اصیل ارائه دهند. برای تولید علم باید فكر گذشتگان را خوب فهمید و با مسائل دنیای جدید رویارویی داشت (محقق داماد، 1384). تولید علم آخرین و عالی‌ترین مرحله در علم است، تولید علم یعنی تئوری‌سازی، تئوری كه به خلق بیانجامد (مهدوی، 1384). تولید علم دارای دو شاخص كلی است: یكی تعداد مقالات علمی و پژوهشی با دستاورد بین‌الملی و دیگری میزان اثربخشی مقالات جهان علم است. با دستیابی به این دو شاخص تا حدود 90 درصد می‌توان به میزان تولید علم یك كشور پی برد (موسوی، 1385). تولید علم یعنی سهم‌داشتن در ارتقاء علم جهانی. اساساً علم، جهانی است و نمی‌توان آنرا در قالب علم بومی، علم محلی و غیره تعریف كرد و فراتر از همه اینكه علم و تولید علم در یك كلمه، یا جمله و یا آیین‌نامه نمی‌گنجد، اگر چنین شود یعنی علم و عالم را در قالب مقررات و آیین‌نامه‌ها اسیر كرده‌ایم (ارفعی، 1384). 
ما نمی‌توانیم از خودمان تعریف برای تولید علم ارائه بدهیم، تولید علم یك مسأله جهانی است. البته صرف چاپ مقاله در نشریات تولید علم نیست. نشریه‌ای كه مقاله در آن چاپ می‌شود باید دارای هیأت تحریریه معتبر باشد، بطور منظم چاپ شود، مورد رجوع بین‌المللی قرار گیرد و همچنین مقالات منتشره در یك نشریه نباید فقط در برگیرنده مقالات نویسندگان همان كشور باشد. 
امروزه جهانیان به پیشرفت و ارتقاء جایگاه علمی ایران در دنیا معترف شده‌اند. اگرچه در دوران دفاع مقدس اقدامات بسیار مهمی از سوی بسیجیان، سپاه، جهاد سازندگی و ... انجام گرفت كه در جاهایی مسیر تكنولوژی جنگ را عوض كرد، اما این دستاوردها تأثیری روی ارتقاء جایگاه علمی كشور نداشت. این روحیه علمی در مهندسی جنگ در یك دهه گذشته نمود پیدا كرد. هر دانشی كه یك ایده جدید را در سطح بین‌المللی ارائه و به ثمر رساند، تولید علم محسوب می‌شود. بر همین اساس هر كار دیگری كه الگوبرداری شده از كار دیگران باشد ولو در راستای رفع نیازهای كشور، در تعریف تولید علم با مفهوم جهانی آن نمی‌گنجد. چاپ و انتشار مقاله مانند محصول باغی است كه به نمایش گذاشته و مورد بهره‌برداری قرار گیرد، اگر محصول بر درخت بماند، قطعاً از بین خواهد رفت ( ملك پور، 1384). تولید علم تنها با پژوهش میسر است. 
یكی از نكات مهم در تولید علم، پرهیز از جایگزینی نقل و قول و ترجمه به جای تولید علم است. در بحث تولید علم مهمترین نكته آن است كه كجا نظریه‌پردازی صورت گرفته است (جباری، 1384). تولید علم یعنی افزودن بر مسائل علمی، یعنی ایجاد نوآوری و خلاقیت كه غالباً توسط متخصصین، نخبگان، پژوهشگران و مجتهدین هر رشته صورت می‌گیرد (امیرزاده و نجفی زاده، 1384). هدف از تولید علم چیزی جزء ایجاد و انشاء نظریه و اصول آن و بررسی صحت و سقم این دو (كشف حقیقت) نیست. تولید علم فرآورده‌ای است حاصل از پژوهش دقیق و بكارگیری متدلوژی منظم و سازمان‌یافته در مطالعات مربوط به دانش بشری، تولید علم یك فعالیت منظم است كه در نتیجه آن به ارتقاء دانش بشری می‌انجامد و با پاسخ‌دادن به سئوالات مطرح شده در تحقیق، یك نظریه علمی بدست می‌آید (حیدری و حیدری، 1384). نظریه، تولید علم نیست، نظریه غیر از علم است، نخست نظریه می‌آید و سپس علم تولید می‌شود (فاضل، 1384). تولید علم باید به بازار مصرف برسد. تحقیقات كاربردی در راستای رفع معضلات كشور نیز می‌تواند در شمار تولید علم قرار گیرد. 
از دیگر مصادیق تولید علم می‌توان به كتاب نیز اشاره نمود، كتاب می‌تواند شاخص تولید علم باشد، مشروط به اینكه اولاً تألیف باشد نه ترجمه، ثانیاً توسط هیأت تحریریه و داوران مجرب و متخصص در همان رشته مورد بررسی قرارگرفته باشد (افخمی، 1384). گزارش‌های علمی، آثار ادبی و آفرینندگی‌های هنری منحصر بفرد، كار گروهی منتج به مقاله، نوآوری و كارآفرینی را نیز می‌توان از مصادیق تولید علم به حساب آورد (شرفی، 1384؛ صالحی، 1384؛ افخمی، 1384؛ رحمانی نیا، 1384 و دیگران).
علاوه بر ایجاد بینش و بصیرت تازه و تولید نظریه، حل مسأله با روش ضابطه‌مند و ترجیحاً تعمیم‌پذیر (Problem Solving) تولید تصمیم و الگو نیز از مصادیق تولید علم به حساب می‌آیند.
اگر مجموعه نقطه‌نظرات فوق كه توسط صاحبنظران كشور تحت عنوان مصادیق تولید علم بیان شده را بخواهیم دسته‌بندی كنیم می‌توان چنین اظهار كرد كه تولید علم در یك جامعه یا سازمان 12 سطح می‌تواند داشته باشد: 
•    پژوهش بنیادی، مقالات بین‌المللی بكر
•    پژوهش‌های كاربردی
•    اختراع بین‌المللی
•    كتاب (تألیفی)
•    كار گروهی علمی در سطح جهانی منتج به مقاله
•    مجلات نمایه شده در مراكز معتبر بین‌المللی
•    تولید آثار علمی و هنری منحصر بفرد
•    گزارش‌های علمی و فنی معتبر
•    كارآفرینی و نوآوری
•    تولید آثار ادبی جهانی
•    حل مسأله تعمیم پذیر  (Problem Solving)
•    تولید تصمیم و الگو
از منظری دیگر می‌توان فعالیت‌های علمی یك كشور یا سازمان را در 9 بُعد بخش‌بندی كرد كه عبارتند از: 1.تحصیل علم، 2.تعلیم علم، 3.تولید علم، 4.تبدیل علم (به فنآوری و ثروت)، 5.تبادل علم، 6.ترویج علم، 7.توزیع علم، 8.تجویز علم و 9.تشخیص، تعیین و تمییز علم (فراستخواه، 1393).
حوزه هنری كه پیشتر با عنوان حوزه هنر و اندیشه اسلامی شناخته می‌شد یكی از سازمان های بزرگ فرهنگی هنری در كشور است كه بخشی از برنامه‌های سالانه آن به برگزاری همایش‌ها، نشست‌ها، كنفرانس‌ها، سمینارها و كارگاه‌های آموزشی و پژوهشی معطوف شده و در عین حال بخشی از بودجه آن صرف تولیدات پژوهشی می‌شود كه بخش عمده آنها بصورت كتاب منتشر می‌شود. از طرفی در ساختار تشكیلاتی حوزه هنری، مركزی تحت عنوان «پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی» هست كه تمام فعالیت‌هایش جنبه علمی و پژوهشی دارد. دفتر مطالعات و تحقیقات فرهنگ و ادب پایداری و دفتر ادبیات انقلاب اسلامی نیز از پیشقراولان مطالعات جبهه و جنگ و تاریخ انقلاب اسلامی است. پرسشی كه در این سالها كمتر بدان پرداخته شده این است كه تا چه اندازه فعالیت‌های گسترده حوزه هنری در ستاد و مراكز استانی علمی است؟ با كدام تعریف، علمی بودن این فعالیت‌ها قابل تشخیص و ارزیابی است؟ سهم حوزه هنری در رشد علمی كشور چقدر است؟ سهم حوزه هنری در تولید علم در دنیا چقدر است؟ به نظرم هفته پژوهش بهانه خوبی است تا لختی به این سؤالات واقع‌بینانه فكر كرد و كاویده‌ها و داشته‌های حوزه هنری را در ترازوی تولید علم وزن كرد و سنجید. شاخص‌های علم‌سنجی در دنیا شاخص‌های متنوعی است كه مجال پرداختن به آنها از حوصله این یادداشت خارج است. فقط به ذكر اجمالی این نكته بسنده می‌شود كه در شاخص‌های علم‌سنجی لزومآً كمّیت داده های علمی ملاك نبوده و شاخص‌های كیفی نیز برای تعیین ارزش تولید علم یك كشور یا سازمان نیز تدوین شده است. مهمترین این شاخص‌ها عبارتند از: شاخص هیرش، شاخص جی، شاخص وای و ارزش متیو كه ان‌شاءالله در مجالی دیگر شرح داده خواهند شد.


مأخذ:
-    موسوی موحدی، علی اكبر، فصلنامه سیاست علمی و پژوهشی رهیافت، شماره 28، صفحه 144، سال 1381.
-    شمسی پور، مجتبی، مصاحبه با بنیاد ملی نخبگان كشور در خصوص تعریف تولید علم و مصداق های آن، 84/11/29.
-    صبوری، علی اكبر، فصلنامه سیاست علمی و پژوهشی رهیافت، شماره 27، ص 235-226.
-    كاوه، علی، مصاحبه با بنیاد ملی نخبگان كشور در خصوص تعریف تولید علم و مصداق‌های آن 84/11/29.
-    ثبوتی، یوسف، مصاحبه با بنیاد ملی نخبگان كشور در خصوص تعریف تولید علم و مصداق‌های آن 84/11/29.
-    شریعتمداری، علی، نخستین كنگره بین المللی نهضت تولید علم و جنبش نرم افزاری و آزاد اندیشی، دفتر دوم، صفحه 9، سال 1384.
-    محقق داماد، سید مصطفی، نخستین كنگره بین المللی نهضت تولید علم و جنبش نرم افزاری و آزاد اندیشی، دفتر دوم، صفحه 12، سال 1384.
-    مهدوی، سید محمد صادق، نخستین كنگره بین المللی نهضت تولید علم و جنبش نرم افزاری و آزاد اندیشی، دفتر دوم، صفحه 17، سال 1384.
-    شفیعی، عباس، مصاحبه با بنیاد ملی نخبگان كشور در خصوص تعریف تولید علم و مصداق های آن 84/11/29.
-    ارفعی، حسام الدین، مصاحبه با بنیاد ملی نخبگان كشور در خصوص تعریف تولید علم و مصداق های آن 84/11/29.
-    شرقی، هاشم، مصاحبه با بنیاد ملی نخبگان كشور در خصوص تعریف تولید علم و مصداق های آن 84/11/29.
-    ملك پور، شاپور، مصاحبه با بنیاد ملی نخبگان كشور در خصوص تعریف تولید علم و مصداق های آن 84/11/29.
-    صالحی، پیمان، مصاحبه با بنیاد ملی نخبگان كشور در خصوص تعریف تولید علم و مصداق های آن 84/11/29.
-    جباری، محمد مهدی،نهضت تولید علمی، چالشها و راهكارها، مجموعه مقالات نخستین كنگره بین المللی نهضت تولید علم، جنبش نرم افزاری و آزاد اندیشی، 24-25 فروردین ماه 1384، جلد اول، صفحه 203.
-    امیرزاده، منصور و نجفی زاده چناری، سمانه، فناوری اطلاعات و ارتباطات (ICT) و نقش آن در تسهیل تولید علم مجموعه مقالات نخستین كنگره بین المللی نهضت تولید علم، جنبش نرم افزاری و آزاد اندیشی، 24-25 فروردین ماه 1384، جلد 5، صفحه 42.
-    حیدری، پردیس؛ حیدری، رضا، مدیریت دانش وتولید علم، مجموعه مقالات نخستین كنگره بین‌المللی نهضت تولید علم، جنبش نرم‌افزاری و آزاداندیشی، 24-25 فروردین ماه 1384، جلد 7، صفحه 120.
-    فاضل، مسعود، جایگاه نظام آموزش و پرورش در بستر سازی تولید علم، مجموعه مقالات نخستین كنگره بین‌المللی نهضت تولید علم، جنبش نرم‌افزاری و آزاداندیشی، 24-25 فروردین ماه 1384، جلد 8، صفحه 37.
-    افخمی، عباس؛ نعمت الهی، داود، مصاحبه با بنیاد ملی نخبگان كشور در خصوص تعریف تولید علم و مصداق های آن 84/11/29.
-    رحمانی نیا، فرهاد، مصاحبه با بنیاد ملی نخبگان كشور در خصوص تعریف تولید علم و مصداق های آن 84/11/29.
-    سمینار معیار های ارزشیابی فعالیت‌های اعضای هیأت علمی برای ارتقاء مرتبه علمی، هفته پژوهش، آذر ماه 1384، برگزار كننده معاونت پژوهشی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری.اعضای هیأت رییسه: دكتر اسلامی، دكتر فاطمی، دكتر صبوری، دكتر كاوه، دكتر نوابی، دكتر حیدری، دكتر شاملی، دكتر فاضلی، دكتر خلیجی و دكتر پوراحمد. 
-    زلفی گل، محمدعلی؛ كیانی بختیاری، ابوالفضل، مصادیق تولید علم: شاخص‌های انتخاب و انتخاب شاخص‌ها، تولید علم، بهار 1387، شماره 6.
-    فراستخواه، مقصود (1393)؛ تأمل در اخلاقی بودن علم ورزی، نشریه سخن ما، ش 5، ص 22 – 20.
 
 


نظر بگذارید

نام و نام خانوادگی:
پست الکترونیکی :
وب سایت:
* متن نظر: