كد مطلب: 29008
28 آذر 1395 ساعت 14:34

هویت فراموش شده در معماری ایرانی اسلامی

توسعه پژوهش، تحقیق و مطالعه در مورد اصول، ضوابط و ویژگی‌های منحصربه‌فرد معماری ایرانی اسلامی و یا حــــتی اجرای برنامه‌هایی مانند برگزاری مسابقات طراحی الگوهای بومی با ویژگی‌های معماری ایرانی اسلامی می‌تواند تاثیر قابل ملاحضه‌ای در احیای ارزش‌ها، سنن و الگوهای مترقی معماری این مرز و بوم داشته باشد.

پایگاه خبری حوزه هنری-  احمدرضا هدایت، كارشناس ارشد مدیریت: 
       گرچه صنعت ساختمان سازی در كشور در سال های های اخیر از رشد چشمگیری در ابعاد مختلف كمی و كیفی برخوردار و جلوه های بدیع و در عین حال منحصربه‌فردی (مانند برج میلاد) را از صنعت ساختمان سازی داخلی به تصویر كشیده، اما شاید وضعیت فعلی معماری ایرانی را بتوان مصداق ضرب‌المثل معروف «كلاغ آمد راه رفتن كبك را یاد بگیرد، راه رفتن خودش را هم از یاد برد» دانست؛ چرا كه در بسیاری از موارد، طراحی و ساختمان‌سازی كنونی كشور را نه می‌توان تابعی از الگوهای غربی و شرقی با ویژگی‌های یك ساختمان مدرن و پیشرفته به شمار آورد و نه اثری از فرهنگ و هنر ایرانی و اسلامی را در آن جست‌وجو كرد.
 
     علت این مشكل را باید در عوامل گوناگون مانند ضعف های نظارتی، ضعف های آموزشی و فرهنگی، اهمال كاری های برخی طراحان و پیمانكاران، اغماض نابجای گروهی از كارفرمایان، بومی نبودن مصالح و عدم تطبیق آن با شرایط ایران، عدم استفاده اصولی و صحیح از امكانات و مصالح جدید، منطبق نبودن طرح های جدید با فرهنگ ایرانی و اسلامی و از زوایای مختلف مانند: شرایط اقتصادی، تحولات فرهنگی و تغییر سلایق عمومی و امثال آن مورد بررسی قرار داد؛ اما قطعاً برداشت نادرست از خلاقیت و نوآوری در طراحی ساختمان ها را می‌توان به عنوان یكی از عوامل اصلی این نابسامانی‌ها و آشفتگی ها محسوب كرد؛ زیرا به نظر می‌رسد به رغم دانش جدید و تجارب ارزشمند موجود و قابل دسترس، برای بسیاری از طراحان و مهندسین این عرصه، از مفهوم نوآوری و خلاقیت، تنها ارائه یك طرح متفاوت از اهمیت برخوردار است، بدون آنكه سایر ضوابط و معیارهای علمی، عرفی و ارزشی مورد توجه قرار گیرد.
 
     این در حالی است‌ كه در معماری ایرانی و اسلامی برخلاف معماری مدرن، نه تنها آداب و سنن ارزشی مانند: وضو گرفتن و دعا به هنگام كار، بلكه جلوه‌های هنری، بصری و معنوی نیز در طراحی و ساخت از اهمیت ویژه برخوردار بوده و به موازات آن، سایر عوامل و الزامات فعالیت در این عرصه از جمله: استفاده بهینه و كامل از فضای در اختیار، بومی بودن مصالح و تناسب آن با شرایط اقلیمی، حفظ یا جلوگیری از ورود سرما و گرما، برای تابش نور خورشید و روشنایی مناسب و حتی موضوعاتی مانند: انعكاس صدا، مسیر باد و جریان هوا در داخل ساختمان یا قبله نیز به طور كاملا ماهرانه و منطقی مورد توجه قرار می‌گرفته است.
 
     علاوه بر این، در منازل قدیمی محل نگهداری موارد غذایی، آشپزخانه (مطبخ) و شبكه آب و فاضلاب و حتی محل احداث سرویس بهداشتی و یا مكانی مانند طویله برای چارپایان تابع، ضوابط خاصی بوده و در اكثر این اماكن اعم از شهری یا روستایی، نكات مذكور به قدری حساب شده و منطقی به كار گرفته شده كه با توجه به نوع مصالح موجود و شرایط ساخت ابنیه در آن زمان، ضمن دسترسی آسان به بخش های مختلف بیرونی و اندرونی ساختمان، بیشترین امنیت و آسایش و كمترین مزاحمت را از جهات مختلف از جمله: مكان یابی دقیق یا انجام اقداماتی مانند درختكاری مناسب برای اجتناب یا رفع اشرافیت ساختمان های مجاور به منظور محفوظ نگه داشتن اهل خانه از نگاه های نامحرم، برخورداری از چشم انداز مناسب، به كار بردن روش های مناسب برای پیشگیری از انتشار بوهای نامطبوع در فضای داخلی خانه، جلو گیری از انتشار یا انعكاس مباحث خانوادگی به خارج از منازل یا حتی پیشگیری از نفوذ جانوران و حشرات موزی در عین حال به رغم عدم برخورداری از تكنولوژی و مصالح جدید، با استفاده از تكنیك های خاص مانند: طراحی سقف های قوسی یا به كار بردن چوب های مقاوم و منعطف در پیكره دیوارها، در مواجهه با حوادث طبیعی از استحكام بیشتری نسبت به برخی از ساختمان‌های جدید برخوردار بوده است.
 
     در این گونه اماكن معمولا از نمادهای فرهنگ ایرانی مانند: زیر زمین، آب انبار، حوض و آبنما و یا باغ و باغچه با كاربری های مختلف، از چنان مهارت و ظرافتی استفاده شده است كه حتی انسان شهرنشین را نیز به نوعی از تامین امكانات ضروری بی نیاز و از مواهب و جاذبه های طبیعی برخوردار می‌ساخته، به همین دلیل است كه علی‌رغم گذشت سال‌ها از ساخت منازل قدیمی در تهران و شهرستان‌ها، این گونه اماكن همچنان طراوت و شادابی خود را حفظ كرده و محیطی دلنشین و آرامش‌ بخش را به ساكنین خود هدیه می‌دهند. تفاوت معماری ایرانی اسلامی با معماری مدرن در حدی است كه عل رغم ادعای دستیابی پژوهشگران این عرصه به فناوری های نوین، بسیاری از ساختمان‌های جدید به‌خصوص اماكن اداری (مانند ساختمان مجلس شورای اسلامی) معمولا دارای فضاهای متعدد غیر كاربردی (پرت)، تاریك، كسالت آور و غیر ضروری ناشی از طراحی های غیر اصولی و بوده و در بسیاری از موارد هیچ‌گونه ارتباط منطقی و سازگاری بین اجزاء و بخش های مختلف آن وجود ندارد و گاهی به هنگام بهره برداری در مواجهه با مسائلی مانند: ناهنجاری های صوتی ناشی از انعكاس صدا، نور نامناسب و یا انتشار بوهای نامطبوع فاضلاب، موتورخانه شوفاژ و یا بوی پخت و پز مواد غذایی در فضای ساختمان و لرزش ناشی از تردد خودرو به داخل پاركینگ ساختمان یا لرزش و صدای مربوط به دستگاه هایی مانند موتور برق اضطراری یا موتورخانه شوفاژ، انجام برخی تغییرات بعدی در نقشه اجرا شده را اجتناب ناپذیر می سازد.
 
     علاوه بر این، بسیاری از ساختمان های جدید ایرانی با وجود استفاده از مصالح نوین، مرغوب و مطمئن و به كار بردن ضوابط جدیدی مانند: اصول پدافند غیر عامل و مقابله با زلزله یا ضوابط مبحث سیزده، از نظر استحكام فاقد شرایط لازم بوده و نه تنها در مقایسه با ساختمان های احداث شده در كشورهای پیشرفته كه بعد از صد سال عمر، برای تخریب آن ها از قدرت كمپرسور و دینامیت استفاده می شود، بلكه حتی در قیاس با برخی از ساختمان های قدیمی ایرانی نیز، از وضعیت مناسبی برخوردار نیستند؛ چرا كه در بسیاری از این ساخنمان ها (مانند ساختمان اجلاس سران كشورهای اسلامی)، قبل از رسیدن مدت ساخت به ۳۰ سال، فرآیند فرسایشی و تخریبی به خودی خود آغاز می شود، به گونه ای كه تعمیرات و نوسازی مستمر را اجتناب ناپذیر می سازد.
 
     هم اینك دست اندر كاران این عرصه در كشور مدعی آن هستند كه تمام تلاش خود را برای استفاده بهینه از فناوری های نوین در ساختمان سازی به كار می برند، اما در عمل ملاحضه می شود كه این تلاش ها بخشی و ناقص بوده و علی رغم وابستگی و ضرورت كاربرد كامل و یكپارچه تجهیزات جدید در ساختمان های مدرن، معمولا بهره برداری از این فناوری ها محدود و معطوف به امكانات و نكات خاص می شود.
 
     به عنوان مثال: استفاده از پنجره دو جـداره و مسدود كردن درزهای درب ها و پنجره ها در منازل مورد توجه قرار می گیرد، اما استفاده از سیستم تهویه مطبوع به فراموشی سپرده می شود، سیستم دربازكن تصویری نصب می شود، اما برای همراه شدن با تغییرات مستمر شبكه های نوین ارتباطی مانند اینترنت، طرح آینده نگرانه ای وجود ندارد. نصب شومینه یا احداث آشپزخانه OPEN مورد تاكید قرار می‌گیرد، اما به ضرورت آفتابگیر بودن و برخورداری از نور طبیعی توجه كافی نمی شود. از مصالح و تجهیزات جدید بهره می برند، اما به آثار روانی و تناسب رنگ آن ها با مكان مورد استفاده نمی‌اندیشند. به نمای ساختمان با وسواس فراوان پرداخته می شود، اما برای فرار از خطرات در مواقع اضطراری، طراحی مناسب صورت نمی پذیرد. به طراحی با اشكال هندسی متفاوت همت می گمارند، اما برای رفع پیچیدگی فضاهای بی روح، زائد، كج و معوج و غیر قابل استفاده ناشی از این طراحی ها كه اسباب آزردگی روح و روان را فراهم و امكان بهره بردن كافی از نور طبیعی را ناممكن و یا حتی استفاده از فرش و چیدمان وسایل منزل را با مشكل مواجه می سازد، فكری نمی شود، از مصالح سبك مانند یونولیت در سقف ها و دیوارها استفاده می شود، اما حتی اصول اولیه استفاده از این امكانات، از جمله لزوم عدم اتصال آن ها در فضای بین دو اتاق، نادیده انگاشته می شود، سونا و جكوزی و تجهیزات جدید برودتی و حرارتی در آن ها تعبیه می شود، اما كافی است در تابستان یا زمستان برای مدت كوتاهی برق آن ها قطع شود، تا مشكلات متعدد آن ها نمایان شود و همه این موارد تنها بخشی از ده ها مشكل قابل ذكر در این زمینه است.
 
     به این ترتیب نه تنها صنعت ساخت و ساز كشور به طور نسبی از یافته ها و دستاوردهای مدرن و استاندارد ساختمان سازی محروم شده است، بلكه تقریبا به طور كامل تمام هویت و داشته های ارزشمند تجربی و تاریخی خود را نیز از دست داده است و همه این موارد در سایه كم توجهی دستگاه‌های ذی‌ربط از دانشگاه ها كه مبداء فرهنگ سازی و آموزش محسوب می شوند تا دستگاه‌های مدیریتی، طراحی، مشاوره ای، پیمانكاری و نظارتی كه متولی این بخش از توسعه كشور محسوب می شوند، رخ داده است.
 
حال سوال این‌ است‌كه چه باید كرد؟
 
۱- به نظر می رسد كه دانشگاه ها و به‌خصوص دانشكده های فنی مهندسی یا نهادهایی مانند سازمان نظام مهندسی و انجمن مهندسین ایران و امثال آن می توانند به عنوان نقطه شروع آموزش و فرهنگ سازی، بیشترین نقش را در رفع این نابسامانی‌ها بر عهده داشته باشند.
 
۲- توسعه پژوهش، تحقیق و مطالعه در مورد اصول، ضوابط و ویژگی های منحصر به‌فرد معماری ایرانی اسلامی و یا حــــتی اجرای برنامه هایی مانند برگزاری مسابقات طراحی الگوهای بومی انواع ساختمان ها‏‏، باغ ها، پارك ها (بوستان) و سایر ابنیه با ویژگی های معماری ایرانی اسلامی با رعایت ظواهر و محتوای كار یا فراخوان مقاله در ایـن رابطه می تواند، تاثیر قابل ملاحضه ای در احیای ارزش ها، سنن و الگوهای مترقی معماری این مرز و بوم داشته باشد.
 
۳- اعمال كامل و دقیق قوانین و مقررات و توسعه و تقویت نظارت ها در این زمینه و به‌خصوص نظارت بر كار ناظران، موضوع دیگری است كه باید مورد توجه موكد و جدی قرار گیرد.
 
۴- تسریع در تهیه شناسنامه فنی ساختمان ها همراه با درج نام عوامل اصلی ساخت و ساز از جمله: طراح، مشاور، ناظر فنی، معمار، مسئولین نصب و ساخت بخش های مختلف مانند: تاسیسات، سیستم برودتی و حرارتی، روشنایی و اسكلت ساز برای فراهم كردن امكان پیگیری اتفاقات و خسارت‌های ناشی از سهل انگاری های عوامل مذكور، از طریق مراجع قضایی، اقدام دیگری است كه می تواند به طور غیر مستقیم بخش عمده ای از الزامات افزایش كیفیت كارها را فراهم سازد.
 
۵- قطعا یكپارچه سازی مراجع سیاست‌گذاری و بازنگری و اصلاح قوانین و مقررات نیز، نقش اساسی در بهبود این وضعیت خواهد داشت.
 
در هر حال بایـــــد هنر ما این باشد كه با به كار گیری استعدادهای موجود و استفاده از فناوری نوین، دانش و داشته های تجربی و تاریخی ایرانی اسلامی را با نیازهای جدید جامعه تطبیق داده و كامل كرده و به معیاری فراگیر و جهانی برای دیگران تبدیل كنیم، نه اینكه با تقلید كوركورانه و تركیب نادرست و غیر منطقی دستاوردهای جدید با تجارب داخلی، زمینه های نابودی این علوم ارزشمند و بومی را فراهم سازیم.
     چنانچه با نگاهی موشكافانه ساختار ابنیه تاریخی اصفهان، بادگیرهای شهر یزد، هسته مركزی و قدیمی شهر اراك، باغ فین در كاشان و یا حتی خانه های ماسوله و در مجموع، بافت بكر و قدیمی دیگر شهرهای كشور را مورد بررسی قرار دهیم، ملاحضه خواهیم كرد كه معماران قدیم ایران با چه وسواسی تمام زوایا و جوانب احداث ساخت و سازهای شهری به‌ویژه واحدهای مسكونی را مورد توجه قرار می دادند.
 
     دوراندیشی و توجه دقیق به سمت قبله، آفتابگیر بودن، جهت باد، استفاده از ظرفیت های طبیعی برای گرم یا خنك كردن ساختما ها، استفاده بهینه از محیط، محفوظ و محصور بودن محیط داخلی، آبنما (حوض) و فضای سبز، جریان داشتن نهر آب در تمام معابر و یا حتی به كار بردن شگردهایی در ساخت و ساز برای مقابله با تهاجم احتمالی دشمن و در عین حال توجه هنرمندانه به ظرافت های كار و سایر اصول معماری، همگی حكایت از عمق نگاه دقیق، همه جانبه و خالصانه معماران قدیم در ساخت و ساز ابنیه آن زمان دارد، اما اینك در مقایسه معماری قدیم با مهندسی جدید در خواهیم یافت كه علی رغم شگفتی های معماری نوین و خلق سازه های كاملا مدرن و با عظمت مانند برج میلاد، گاهی نه تنها در فرایند احداث یك ساختمان، نكات مذكور به فراموشی سپرده می شود، بلكه در برخی موارد به هنگام تهیه نقشه شهرهای جدید، چگونگی تاُمین و یا محل احداث مهم ترین و اصلی ترین زیرساخت های مورد نیاز شهر از جمله: شبكه های آب، برق، گاز، فاضلاب، مخابرات و یا مواردی مانند: مسجد، مدرسه، مركز خرید، پاركینگ و راه های دسترسی و گاهی حتی ساده ترین اصول فنی نیز مورد غفلت قرار گرفته و یا متناسب با توسعه شهری صورت نمی گیرد.
 
     گروهی از متخصصین و صاحب‌نظران این عرصه، مشكل اصلی در این زمینه را ناشی از پیچیدگی‌های مهندسی عصر حاضر می دانند، اما باید توجه داشته باشیم كه اگرچه گسترش فناوری‌های نوین، پیچیدگی مهندسی جدید را دو چندان ساخته اما اولا به موازات این تحولات، ابزار و امكانات جدید فنی و مهندسی، كارها را تا حد زیادی تسهیل كرده و ثانیا با پیدایش تخصص های متعدد در این بخش، مسئولیت ها نیز تقسیم و توزیع شده است.
 
     بنابرین مهم‌ترین سوال این است كه علت این نابسامانی ها در بخش ساخت و ساز چیست؟
 
     در پاسخ به این سوال باید علت را در عوامل مختلف جست‌وجو كرد، اما در عین حال بدیهی است، وقتی برخی از مهندسین جویای نام و شهرت، بدون توجه به ارزش های اجتماعی، اصول اساسی و انتظارات واقعی از یك سازه شهری، تمام توان خود را معطوف طراحی های پیچیده، درهم برهم و ناكارآمد و نوآوری در شكل و نمای ظاهری ابنیه و ساختمان ها خلاصه می كنند، نباید انتظار داشت كه سایر نكات مورد توجه قرار گیرد و لذا دیگر مسائلی مانند: حذف نقاط پرت و استفاده بهینه از فضا، اشرافیت پنجره خانه ها بر یكدیگر، كم توجهی در به كار بردن عایق های مناسب برای جلوگیری از انتقال صدا در مجتمع های آپارتمانی، قرار گرفتن لوله هواكش فاضلاب در كنار كانال كولر، نصب دودكش موتورخانه شوفاژ بر فراز نورگیر بدون پوشش ساختمان، تعبیه سرویس بهداشتی در مكان های نامناسب و در معرض دید، یافتن راه چاره برای جلوگیری از آلودگی صوتی ناشی از صدای آب جاری در لوله های آب و شبكه فاضلاب ساختمان و سایر موارد مشابه، اهمیت خود را از دست خواهد داد.
 
     مشكل این است كه متاسفانه عوارض این گونه نگاه، فقط به ساخت ابنیه مسكونی و اداری محدود نشده و ساخت دیگر سازه ها و تاسیسات شهری را هم مشمول خسارات خود ساخته است. در واقع مشاهده نواقصی مانند اختلاف سطح غیر اصولی برخی پیاده روها با كف حیاط منازل و سطح خیابان‌ها، فرو رفتگی ها و شیب نامناسب برخی معابر كه به هنگام بارندگی غرق در آب می شوند، ساخت نهرهای كم عمق و باریك در نقاط آبگیر و متقابلا احداث نهرهای عریض و عمیق در نقاط مرتفع برای جمع آوری آب های سطحی یا عدم تطبیق ساختار سازه ها با شرایط جوی و محیطی و تخریب و استهلاك زودهنگام جداول، آسفالت خیابان ها، موزائیك فرش پیاده روها و ده ها مورد مشابه دیگر، بیانگر این حقیقت است كه بخشی از كارآمدترین سرمایه های انسانی این مرز و بوم در انتخاب مسیر خود در این زمینه، دچار گمراهی و انحراف شده اند.
 
     طبیعی است كه در سایه این رویكرد غلط، نه تنها دیگر وجدان كار، معنای خود را از دست می دهد و كسی به نكات فنی و رفع نواقص پنهان و دور از چشم كارفرما نمی اندیشد، بلكه تمام تلاش خود را صرف آن خواهد ساخت تا كاستی های بنا را در زیر پوسته بزك شده ساختمان پنهان سازد و این گونه است كه پس از مدتی نه چندان طولانی، استهلاك زود هنگام ساختمان از درون و برون آغاز و تعمیرات پی در پی بخش های مختلف سازه، كلید خورده و هزینه های غیر منطقی و پیش بینی نشده جدیدی به دولت و مردم تحمیل می شود.
به این ترتیب به نظر می رسد حكایت شهرسازی ما در سال های اخیر، در بسیاری از موارد مشابه داستان كلاغی است كه قصد داشت راه رفتن كبك را بیاموزد، در حالی كه راه رفتن خود را نیز از یاد برد؛ چرا كه به رغم تمام تلاش های صورت گرفته برای احیا و به كار گیری اصول و ارزش های ایرانی- اسلامی، هنوز در تطبیق با فناوری های نوین و ارائه الگوهای بومی و متناسب با نیاز روز جامعه در عرصه فعالیت های عمرانی، توفیق لازم و شایسته ایران اسلامی را كسب نكرده ایم.
 
  همان گونه كه قبلا اشاره شد، عـوامل مختلفی در بروز این نابسامانی ها نقش دارند كه علاوه بر موارد فوق، می توان به ضعف در سیستم آموزش عالی، ضعف در تدوین و اجرای درست قوانین و مقررات، عدم هماهنگی و انسجام لازم و كافی بین متولیان امر، سهل انگاری دستگاه های مربوطه از جمله: وزارت راه و شهر سازی و سازمان نظام مهندسی كشور در اعطای مجوز فعالیت های مهندسی به افراد و فقدان نظارت نظام یافته، اصولی و هدفمند، به عنوان مهم ترین مشكلات مربوط به این موضوع اشاره كرد.
 
  در هر حال امید است، مسئولین محترم همچون سایر عرصه ها، رفع مشكلات این بخش را بیش از گذشته مورد توجه قرار داده و به زودی شاهد احیای مجدد معماری ایرانی اسلامی به معنای واقعی آن باشیم.
 

 
                                                          


نظر بگذارید

نام و نام خانوادگی:
پست الکترونیکی :
وب سایت:
* متن نظر: